The Project Gutenberg eBook of Ang Tunay na Búhay ni P. Dr. José Burgos at Nang Manga Nacasama Niya na Sina P. Jacinto Zamora, P. Mariano Gómez at and Nadayang Miguel Zaldua

This ebook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this ebook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

Title: Ang Tunay na Búhay ni P. Dr. José Burgos at Nang Manga Nacasama Niya na Sina P. Jacinto Zamora, P. Mariano Gómez at and Nadayang Miguel Zaldua

Author: Honorio López

Release date: August 20, 2004 [eBook #13233]

Most recently updated: December 18, 2020

Language: Tagalog

Credits: Produced by Tamiko I. Camacho, Jerome Espinosa Baladad and PG

Distributed Proofreaders. Produced from page scans provided by

University of Michigan.

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG TUNAY NA BÚHAY NI P. DR. JOSÉ BURGOS AT NANG MANGA NACASAMA NIYA NA SINA P. JACINTO ZAMORA, P. MARIANO GÓMEZ AT AND NADAYANG MIGUEL ZALDUA ***

[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is

marked as ~g.]

[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa

upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay

hindi na ginagamit.]

ANG TUNAY NA BÚHAY

NI

P. Dr. JOSÉ BURGOS

at nang man~ga nacasama niya

na sina P. Jacinto Zamora,

P. Mariano Gómez at ang

nadayang Miguel

Zaldua

SINULAT NI

HONORIO LÓPEZ

Periodistang tagalog, Director artístico sa Kapisanan nang

man~ga autores lírico-dramático La Juventud Filipina

at Autor nang maraming casulatan: Kalendario,

istoria, biografia, etc., etc.

ICALÁUANG PAGCAHAYAG.

MAYNILA: 1912.

IMPRENTA, LIBRERIA AT PAPELERIA

NI

J. MARTINEZ.

Plaza Moraga 34-36, Plaza Calderón 108 at Estraude 7, Binundok.

Ang ala-alang handóg

Sa cay P. Dr. José Burgós (30 taon), P. Jacinto Zamora (35 taón), P. Mariano Gómez (85 taón) at sa nadamay na si Miguel Zaldua, lubós na dinaya nang man~ga fraile, inihahandóg co itong abang ala-ala, sa canilang pagcamatay sa bibitayáng itinayó sa pooc nang Espaldon ó Bagumbayan nang icá 28 nang Febrero nang 1872.

HONORIO LÓPEZ.

P. Dr. JOSÉ BURGOS

Sa man~ga nanasang liyag

PASIMULA

Sa tapát n~g nasang namuco sa dibdib,

tapát na pagsintang namahay sa isip

na maipahayag canilang sinapit,

tanang guni-guni'y linupig na tiquís.

Cusang pinatuloy tumiim sa hagap

ang pinanghauacan ang nanasang liag

may ganáp na bait camahalang in~gat,

macapagpupuno sa caculan~gang lahat.

Ito n~ga't hindi iba tunay dinaanan

n~g canilang «búhay» sa Mundong ibabao,

na cusang natapos sa abang bitayan,

sa pagsintang lubós sa tinubuang bayan.

Sila't hindi iba m~ga sacsing tapat,

unang «monumento» ng pagpapahamac

niyong m~ga fraile sa cainguitang caguiat

n~g dunong at yaman tubong Filipinas.

Sila namang tunay ang unang larauan

na dapat tularan nating calahatan

sa pag-uusig n~ga n~g caguinhauahan

nitong ating bayang lagui sa ligamgam.

Caya ang marapat, oh m~ga capatid:

silang m~ga «Martir» alalahaning tiquís,

huag lilimutin laguing isa-isip

alang-alang baga sa m~ga sinapit.

Gayon din naman sa cailan pa man

dapat casuclaman ... m~ga fraileng tanan

na nagcucunuari «Ministrong» maran~gal

«n~g Dios na Poon», bago'y m~ga hunghang.

Caya ang mabuti ay tularang lubós

m~ga halimbaua ni na Padre Burgos,

Gómez at Zamora na pauang tagalog

sa tinubuang bayan marunong umirog.

Sa baua't may nasang ibig na bumatid

n~g canilang búhay tunay na sinapit

basahing tuluyan pagtiagaang tiquís

cusang ipatuloy itong natititic.

Bahala na sana inyong camahalan

mag lapat nang ganap sa labis at culang

sa baua't talatang inyong matagpuan

uari'y nalilihis doon sa catuiran.

N~guni't ang samo co bago mo punahín

ang lihís sa uari, maiguing linin~gin

maca ca sacali naman na malinsil

sa daang casamaan malagos na tambing.

Cung magcacagayon ang pasasalamat

sa camahalan mo aquing iguinagauad

at mag-utos naman sa lahat nang oras

sa laang capatid na casuyong tapat.

Honorio López.

ANG TUNAY NA BÚHAY

NI

Dr. JOSÉ BURGOS, Pbro.

AT NANG MAN~GA CASAMA.

PÚNO NANG SALITÁ

Sa bayan n~g Vigan daraquilang ciudad

Fernandinang sacdál sagana sa galác

sa buong Iloco na ualang catulad

doon naguing tauo si Burgos na hayág.

Taóng isang libo ualong daang tunay

apat na puo't dalua siyang cabilan~gan

nang siya'y ianác nang ináng hinirang

may tacot sa Dios, mabuting magmahal.

Siya'y na-uucol sa isang «familia»

na iguinagalang natatan~gi baga

sa buting ugali at gauang maganda

sa ciudad na yaong mayaman sa sayá.

Mulang camusmusan nitong ating Burgos

sa bait na taglay uala nang aayos

gayon din sa talas nang isip na impóc,

caya't maaga siyang pinaturuang lubós.

Hindi nalaunan caniyang pag-aaral

naisipan n~gani nang m~ga magulang

dito sa Maynila iluas na tunay

upang pag-aralin sa San Juan de Letran.

Caya iniluas itinuloy muna

sa bahay nang canyang tióng sinisinta

teniente práctico nang artilleria

Juan Antonio Aelle ang pan~galan baga.

Siya'y itinirá na hindi naluatan

sa Letrang colegio, ang nacacabagay

ay duc-hang ulila sa m~ga magulang,

sa loob nang Dios tinangap din naman.

Sisiyám na taón cabilan~gang edad

nang siya'y parito at masoc na cagyat

sa colegiong yaong hinahan~gad-han~gad

nang caniyang budhi at loob na in~gat.

Doon n~ga nag-aral na hindi nagtahan

hangan sa sinapit at cusang nacamtan

ang gradong "bachiller" gayong pag-aaral

sa "artes" nahayág ang siyang pan~galan.

Nang ito'y macamtan nitong Burgos natin

gumising sa caniyang puso ang tun~guhin

yaong "Pagpapari Sacerdociong" tambing

sa "eclesiásticong carrerang" mahinhin.

At hindi na niya tinuloy na lubós

"carrerang derechong" sinisintang puspus

nang m~ga magulang, ang cusang sinunod

ang buco nang dibdib gumising sa loob.

Caya n~ga't pagdaca ay pinag-aralan

Teologiang mahal sa isang maalam

na fray Ceferino Gonzalez ang n~galan

na hindi nalaon ay naguing Cardenal.

Dito na tinamó yaong mantong azúl

at belang mapula na ualang caucol,

caya ang caniyang familia n~ga noon

ang toua nang dibdib ay hindi gagayon.

Madali't salita nang ito'y malaman

na sa Pagpapari ang pag-aaralan

nang caniyang magulang cusang binayaan

tanang hanap buhay sa ciudad nang Vigan.

Dito sa Maynila sila'y tumahan na

dahil sa pagsunod sa anác na sinta

na di man nangyari caibigán nila

ano mang pamanhic di nangyari baga.

Ang luhang tumulo sa man~ga magulang

hindi man pinansin at pinagpilitan

ang hilig n~ga niya na mag-paring tunay

Ministro nang Dios sa lupang ibabao.

Baga ma't gayon ang nangyaring lubós

pag-ibig nang Ama'y lumalalong puspos

sa naquiquita niya't napapanuod

sa caniyang anác carunun~gang impóc.

Mula sa hindi n~ga na nahuhulog man

sa tanang "exameng" pinagdadaanan,

at caya't baga man may lungcot na taglay

ang galác sa puso'y siyang gumiguitao.

Gayong pag-aaral ay hindi nagluat

"órdenes menores" ay quinamtang cagyat

caya lalo na n~ga ang "familiang" lahat

toua'y mago't mago sa dibdib namugad.

N~guni't uala pa siya na apat na buan

n~g pagca tangap niya n~g "órden" quinamtan

nagcaroon nang gulo sa tinatahanan

Colegio nang Letran sa fraileng casaman.

Mula baga ito sa pagpapasunod

"sa m~ga colegial" pauang filipinos

nang m~ga Fraileng sa samá ay supot

n~g m~ga abuso at gauang pag-ayop.

Caya nacaisip ang tanang Colegial

gayong pag-aalsá sa pacanáng tunay

binabago nila ang caugalian

na dating paquita sa canilang tanan.

Oras n~g hapunan n~g mangyari ito

na aquing sinabi na pagcacaguló

caya ang guinaua n~g Fraileng pan~gulo

sa justiciang bayan ay napasaclolo.

Dahil sa marami ang Fraileng nasactan

may bali ang butó at may nasugatan;

caya yaong habla umano sila rao

ibig na patain nang tanang colegial.

Naparatan~gan pa na naguing pan~gulo

itong ating Burgos sa nangyaring guló,

datapua uala rin naguing hanga ito

cundi ang pasia iuan ang Colegio.

Silang calahatan paalisin lamang

sa Colegiong yaon sa iba'y mag-aral

n~guni't di nangyari pagca silang tanang

sa m~ga Fraile curang namanhican.

Dahil sa marami di nacatapos pa

n~g canicanilang tun~guhing carrera

caya't napilitan nagtiis din sila

sa m~ga pasunód n~g Fraileng lahat na.

Lalong lalo na n~ga itong ating Burgos

dahil sa Derecho Cómicong lubos

siya'y hindi pa na nacacatapos

caya nagtiaga rin sa iba'y umayos.

Hindi rin naluatan ang pagca Decano  sa laong panahón cusa ring tinamó

sa aua n~g Dios at dusang totoo

na tinitiis niya sa Fraileng abuso.

Caya di nalaon siya ay lumipat

n~g hindi na siya tumagal sa hirap

sa m~ga pasunod niyong Fraileng lahat

Colegiong S. José, ang tinun~gong agad.

Ang namamatnugot sa colegiong itó

ang quilalang doctor si Padre Mariano

García ang caniyang dalang apellido

tunay na tagalog tauong filipino.

Nang siya'y matira at dito mag-aral

ay hindi nagtagal siya'y inordinan

nang pagca «Diácono» gayong cabataan

mulá sa talino nang isip na tagláy.

Hindi nacaraan ang ilang panahón

sa madaling sabi nama, i, nagcataon

nagcaron nang isang noong "oposición"

sa tanang Diácono mag "cura" ang layon.

Noon ay "vacante" yaong catungculan

segundo curato sa sagrariong mahal

nang bunying S. Pedro balitang Catedral

sa sangcapuluan nang Maynilang bayan.

Sa guinauang ito: "oposicióng" tiquís

nan~guna sa lahat si Burgos na ibig,

caya tinamó niya sa talas nang isip

gayong "Pagcucurang" caloob nang Lan~git.

Ang tungcol na ito hindi matatamó

nang sino't alin mang cahit may "empeño",

cungdi ang may taglay pagca Presbítero

ay siyang marapat na magcamit nito.

N~guni at sa dunong nitong ating Burgos

baga ma't Diácono ay quinamtang lubós

palibhasa dising naasa sa Dios

matalinong lubha maganda ang loob.

Maca ilang buan ay quinamtang cagyat

pagca licenciado sa bunying «faculcad»

niyaong filosofía sa gayong capahat,

gayong pag-aaral na lubhang mahirap.

Hindi nacaraan ang malaong arao

nahalal na mulí siya, i, maguing "fiscal"

sa "juzgadong" sacdal "eclesiásticong" hirang

at sa "ceremonias" ay "maestro" din naman.

Ito ay caloob nang daquilang Rector

sa Sto. Tomás n~ga, mula sa di gayong

carunun~gan niya na ualang caucol

na napagquiquita nang tanang naroon.

Nang ito'y matamó dito na nagcamit

nang dan~gal na lalong ualang cahulilip

caya ang bala na n~ga nagalang na tiquis

baga ma't matanda't caniyang cauan~gis.

Ang boong Maynila dito na nagtaca

sa dunong na in~gat ualang macapara

nitong ating Burgos na caaya-aya

pati n~g ugali at loob na dala.

Di pa nagluluat ang panahong ito

n~g caniyang pagtangap ng lahat n~g «grado»,

ano't nagcataon sa Españang reino

nagcaron n~g isang malaqui n~gang gulo.

Ito'y noong taóng isang libong ganap

ualong daan anim na puo't ualong singcad

buan n~g Septiembre sa istoriang saad

n~g ito'y mangyari caguluhang cagyat.

Dalauang binata ang naguing pan~gulo

na taga Maynila, Manuel at Antonio

Regidor ang n~galan sa nangyaring gulo

sa bayang España niyaong unang daco.

Caguluhang ito ay ualang ano man,

na hindi n~ga gulo n~g pagpapatayan,

cung di isa lamang na pag-uusapan

n~g Fraile't Tagalog sa Gobiernong mahal.

Pagtatalong ito ay di nai-iba

cung di yaong gustó nito n~gang dalaua

ang magcaron dito mabuting reforma

n~g pamamahala tayong lahat baga.

Ang tanang clérigo, ang dapat n~ga lamang

mag cura sa lahat m~ga bayan bayan

nitong Filipinas, at magcaron naman

n~g representacion de Cortes ang n~galan.

At cusang baguhin, pag-ayusing cagyat

ang escuelang bayan at colegiong lahat,

at ito'y ibigay ang siyang marapat

sa Paring tagalog tubong Filipinas.

Ang gayong usapín ay lumaquing tunay

ang lahat nang Fraile'y pauang naguluhan,

caya't napilitang sila ay naghalal

n~g Procuradores na Fraile rin naman.

Si Fray José Checa at Fray Joaquin Coria

ang naguing defensor taga usig baga

ng usapíng ito sa dalaua'y habla

na taga Maynila sa baya'y may sinta.

Sa lahat n~g «diario» ang usapíng ito

sa Corte n~g Madrid nalagdang totoo't

pauang naaayon tanang artículo

sa tanang tagalog, Fraile siyang talo.

Baquit ang isa pa naquiayong tunay

isang tubo rito na naguing general

D. José Orosco Zuñiga ang n~galan

at iba pa n~gani na may catungculan.

Na sina D. Juan Záenz de Vismanos[1]  José Ochoteco[2], Rafael[3] na bantog

García López n~gani ang pan~galang lubós

n~g m~ga nag-usig na pauang tagalog.

Sa pagtulong nito na lubhang malihim,

ang lahat n~g Fraile ay di napatiguil,

lalong inululan n~g galit na tambing

sa dalauang ito na Regidor natin.

Lalong lalo na n~ga n~g sila'y lantacan

sa diariong «Discución»[4] halos arao arao

n~g binatang Manuel, Fraileng calahatan

lalong nan~gag-usig panalo'y macamtan.

Dito na si Burgos cusang sumulat na

ilang «artículong» casagutan baga

sa lagdang sinulat n~g Fraileng si Coriang

naquiquipagtalo mag-uagui ang pita.

Sa usapíng ito n~g cusang malaman,

ang ating si Burgos dito ay capisan,

ang lahat n~g Fraile lubós n~g tumahan,

tinimpi sa loob yaong cagalitan.

Dito na umusbong sa canilang dibdib

si José Burgos n~ga ay sinumpang tiquís

at paghigantihan gauan niyaong pan~git

lihim na pacaná na asal balauis.

Baga ma't gayon na ay cusang tumiguil

ang lahat n~g Fraile sa gayong usapín,

di rin naampat at napatuloy rin

sapagca't tumauid sa lupain natin.

Sa boong lauigan nitong Filipinas

caguluhang ito cusang lumaganap

dahil sa ang lahat na Fraileng dulin~gás

ay pauang nagbago n~g ugaling in~gat.

Yaong pan~gan~gamcam siyang natutuhan

nang lupa at buquid sa catagaluga't

cusang pataasin ang dating cabuisan

n~g m~ga hacienda na atin di't tunay.

Caya siyang mula n~g panghihimagsíc

niyaong si Eduardo Camerinong sulit

na taga Caviteng nahalal na tiquís

pan~gulo sa hocbo na pauang nilupig.

Isa pang casama ni Eduardong hirang

ay yaong si Luis Parang ang pan~galan

na siyang namuno sa bayan n~g Tan~guay

n~g paghihimagsic sa Fraileng sucaban.

Ang bayan n~g Imus noo'y gulongulo

sapagca't nacuha nitong si Eduardo

caya't n~g mahuli ang dalauang "lego"

sa "casa hacienda" binitay n~ga nito.

N~g ito'y matanto n~g bunying general

nagulo ang diua caya't naisipan

tumauag n~g pulong sa lahat n~g mahal

na m~ga tagalog n~g ito'y mahusay.

Pagca't yaong guló lubhang malaqui na

di na naapula ano mang gauin niya,

hangang sa inabot ang «casa hacienda»

sinilabang tunay n~g nag si pag alsá.

Caya naisipan n~g upang tumahan

caguluhang ito nasabing general,

ang tanang tagalog na may carunun~gan

at caunting yaman bigyang catungculan.

Caya n~ga't inipon si Roxas, Vismanos,

Ascarraga't Tuáson, González na lubós,

Padilla't Esquivel, si Calderóng bantog

saca si Icasa pauang filipinos.

Sila hindi iba ay cusang nahalal

«vocales civiles» na puno sa bayan,

saca n~ga sinunod ang ilang cabanghay

niyong cay Regidor «reformas» na tanan.

Dito na naghalal sa corte n~g Madrid

n~g isang Comisión sa nag-uusig

nitong si Regidor na di naiidlip

tayong calahatan mapaiguing tiquís.

Caya ang Ministro de Ultramar noon

ay siyang namuno gayong pagpupulong,

at ang m~ga vocal sa ganitong layon

m~ga generales na ualang caucol.

Na sina Orosco, Saportillang tunay

Gandara at sina Ochoteco naman,

Coballes na pauang coroneles lamang

Rodriguez, Bona't Pillon iba pang capisan.

Ang pulong na ito pauang nag caisa

at pinaayunan ang tanang "reforma"

nitong si Regidor na capisan nila

gayong pag-uusap sa guinauang junta.

Caya n~g matapos itong pag-uusap

dito sa Maynila'y pinahatid agad

niyaong capulun~gan sa Madrid na hayag

ang naguing pasiya n~g upang malutas.

N~guni sa samá din n~g pamamahala

n~g Gobierno rito'y isinalamuha

sa "junta" n~ga rito yaong fraileng madla

nala n~g inimbot cundi ang masamá.

Dina naalala itong ating Burgos

doo'y isinama't cusang inilahóc

caya sa uala rin dito'y napanuod

na "caliuanagan" tanang filipinos.

Sa gayong nangyari yaong caguluhan

dito sa Maynila, Bulacan at Tan~guay

Silan~ga't iba pang m~ga lalauigan

ay lalong lumubha apuy ang cabagay.

Ang man~ga pinuno't tanang autoridad

dito sa Maynila'y nagulong cagyat

caya napatulong sa loob na tapat

n~g m~ga tagalog may dunong na in~gat.

N~g upang maampat cusang mapatiguil

caguluhang ito na ualang cahambing

caya sinunod na ang lahat n~g hilíng

n~g tanang tagalog may dunong na tambing.

Si Padre Gómez n~ga ang siyang guinaua

comisióng nahalal cusang papayapa

sa cay Camerino na naghimagsic n~ga

sa bayan n~g Tan~guay, Imus na daquila.

N~g ito'y parunan niyaong Padre Gómez

ay hindi nalaon ang paghihimagsic,

dahil sa pan~gaco n~g autoridades

sa tanang tagalog na nag-alsang tiquís.

Caya ang "tratado" biglang pinirmahan

sa bayang Navotas n~g bunying general

sa pinamansagang balitang tulisan

na si Camerino at si Luis Parang.

Ang lahat n~g Fraile noo'y nan~gag-galác

pagca't napayapa caguluhang cagyat,

at tanang «hacienda» nilang ini-in~gat,

ay muling babalic na di magluluat.

Baga ma't sila'y cusang nagastahan

nag-gugol n~g pilac na hindi mabilang,

di na alumana humusay n~ga lamang

lacad n~g panahong man~ga caguluhan.

Ang general noong balitang D. Cárlos

de la Torre n~gani ang pan~galang lubós

na naguing mabuti sa man~ga tagalog

at sa tanang Fraileng nag-asal balaquiot.

Nabalita naman sa panahong yaon

ang ating si Gómez cura sa Bacoor

dahil sa guinaua at pag dedefensor

sa tanang tagalog na piniit noon.

At gayon din naman sa pagpapahusay

sa nangyaring guló sa bayan n~g Tan~guay,

caya yaong puri at uagás na dan~gal

ay tinamó niya sa catagalugan.

Dahil sa mahiguit na tatlong libong ganap

ang napi-it noon tagalog na lahat

na napacaualan cay Gómez nagbuhat

sa cárcel n~g dusa na dilang bagabag.

At pati ni Parang sampuo ni Eduardo

cusa ring nagcamit n~g mabuting trato

sa man~ga castila tumirá pa rito

sa bayang Maalat may «pencióng» totoo.

Saca sinunod pa ang pinag-usapan

niyaong caayusang magcura sa bayan

at yaong "reforma" niyaong pag-aaral

ay pinaghusay din na hindi naluatan.

Nagcaroon pa noon n~g carrera civil

lahat n~g tagalog may dunong na tambing

caya si Vivencio del Rosario natin

sa Lagunang bayan ay nag alcalde rin.

At si D. Mariano Villafranca naman

sa bayang Misamis alcaldeng nahalal

na pauang tagalog may dunong na taglay

nagcamit n~g tungcol sa cacastilaan.

Nagcaroon pa rito n~g m~ga Jueces

pauang filipino't man~ga Relatores,

at lahat pa disin n~g m~ga napiit

dito nacauala't cusang nacaalis.

Pinatiguil pa n~ga ang pag-eembargo

sa tanang lupain n~g naramay rito,

at pinagalang pa man~ga bahay dito

sa tanang justicia nagalang totoo.

Sa madali't sabi ating pagbalican:

ang cusang sinapit nitong si Luis Parang

sampuo ni Eduardo Camerinong hirang

niyaong macaraan yaong ilang arao.

Pagca't di nalaon sila ay piniit

pinatay sa bitay, sa namucong galit

sa dibdib n~g tanang Fraileng m~ga ganid

uala n~g inimbot cung di gauang pan~git.

Sila'y nag-gasta rin n~g lubhang malihim

sa general ditong lumabo ang tin~gin

sa saganang pilac canilang inyahin

mapapatay lamang dalauang butihin.

Naualang halaga ang pinag-usapan

tratadong guinaua sa Malabóng bayan

at cusang naniniig lubos na guinitao

pagtin~gin sa yaman nasabing general.

Nagn~git-n~git na naman n~g ito'y matalós

ang lahat n~g dibdib n~g m~ga tagalog,

n~guni't sa uala rin dito ay inabot

caguluhan baga gaya n~g natapus.

Sa panahóng ito siyang pagcacamit

nitong ating Burgos «ordeng» ninanais

niyaong Pagcapari sa tanang tiniis

man~ga cahirapan na ualang cauan~gis.

Hindi n~ga nalaon na nagcantamisa,

sa ating Catedral nahalal na cura,

at siyang pagtamó n~g mahal na «borla»

niyaong pagca "Doctor" sa Santa Teología.

Saca sa Derecho Canónicong mahal

ay gayon din naman "Doctor" na mahusay

caya sa Tribunal n~g exameng tunay

naquiquialam na sa colegiong tanan.

Caya bala noong ibig na cumuha

magcamit n~g grado sa facultad baga

sa Santa Teologia't bunying Filosofía

at sa Canónico daraan sa caniya.

Sapagca't n~ga siya nahalal na cagyat

na "Examinador" at una sa lahat

cusang "eexamen" estudiong facultad

na sino ma't aling ibig macalabas.

Sa caniyang pagsunod sa tungcol na dala

naguing masamá siya sa fraileng lahat na;

datapua gayon man di cumibo sila

uari hindi pansin tanang naquiquita.

Cusang nagsaloob higantihan lamang

putulin ang gayong man~ga cahigpitan

n~g pag-eexamen sa sino't alin man

sa Fraileng capua lipós n~g casam-an.

Caya ang nangyari n~g lumubhang tiquís

yaong pag n~gin~gitn~git cay Burgos na ibig

dito na ang lahat; ang Fraile'y lumupít

sa Paring tagalog na casanib-sanib.

N~g ito'y malaman nitong Burgos natin.

lahat n~g capua ay inipong tambing

pinaquipagtalo lahat n~g inilíng

na Paring tagalog n~g Fraileng butihin.

Sa nangyaring ito, dito na inusig

sa Arzobispado ang leyes ni Moret

ay sundin totoo pagca't natititic

sa pinag-usapan ito'y susunding pilit.

N~g ito'y matanto n~g fraileng si Roxas

Cornejo, Ariaga, Cabrerang dulin~gás,

Pardo, Gala't ibang lumahóc na cagyat

si Padre Burgos n~ga cusang pinaghanap.

At ipinaglaban canilang catuiran

cahit nalilicó sa magandang daan;

n~guni't sa uala rin silang hinanganan

cung di yaong hiyá na ualang cabagay.

Sapagca't n~ga sila'y nan~gabilangó pa,

ang canilang ari enembargong sadiya

sa nangyaring ito na usapín nila

sa bunying Juzgado Eclesiástico baga.

N~g ito'y masapit nilang calahatan

sila'y nacaisip pasaclolong tunay

sa cay P. Burgos at paquiusapan,

n~g sa pagcapiit macalabas lamang.

Gayon din ang tanang man~ga Presbítero

na pauang linupig man~ga fraileng ito

sampuo niyaong ibang man~ga filipino,

cay P. Burgos din ay napasaclolo.

Sa nangyaring ito itong ating Burgos

hindi nagmalaqui't pinaquingang lubós,

ang sa tanang Fraile at man~ga tagalog

man~ga paquiusap sa gayong inabot.

Siya n~ga'y naggugol lubos nagcagasta

na hindi sinin~gil capaguran niya,

sa fraile't tagalog n~g macamtan nila

ang pagcacauala sa cárcel n~g dusa.

Itong si Fray Galan recoletong hirang

si Fray Ariaga franciscano naman

at si Fray Cornejo Domenicong tunay:

si Padre Burgos n~ga siyang nagsangalang.

Sila'y napabalic at cusang nagcura

sa bayang tagalog dating lagay nila

at ang ari nila na enembago baga

ay cusang nagbalic na caracaraca.

Sa panahóng íto lubos nagcaroon din

n~g isang sumbong n~ga taga S. Rafael

sacop n~g Bulacan mula baga't dahil

sa canilang cura na nag-asal suail.

Caya ang guinaua dagling pinatauag

ni Padre Burgos n~ga't inaralang cagyat

na sa uli't uli ang guinauang lahat

huag n~g gagauin sapagca't di tapat.

Ito hindi iba ay si Fray Antonio

Piernavieja n~gani bunying agustino

totoong nasinsay, cusang umabuso

sa ipinag-uutos n~g Eclesiástico.

Macaraan ito ay hindi naluatan

sa Corte n~g Madrid may isang lumitao

diariong casang-ayon n~g catagalugan

«Eco Filipino» ang siyang pan~galan.

Dito n~ga si Burgos ay cusang tumulong

naggugol n~g yaman at sampuo n~g dunong

upan n~g lumauig at cusang yumabong

magcaroon n~g madla na m~ga suscritor.

Nagtayó rin naman isang capisanan

dito sa Maynila sa nagpapaaral

sa reinong España filipinong tanan

ibig na dumunong lahat ay malaman.

Caya sa dalauang Regidor na tiquís

nangyaring lumagda n~g usiguing pilit

tanang filipinos may dunong sa Madrid

magcamit título't condecoraciones.

At gayon din naman ang catagalugan

cusang natatan~gi't may in~gat na yaman

nagcarón nang uagás bunying catungculan

sa lahat nang poóc nang sangcapuluan.

Saca isinunod na caniyang inusig

yaong pagcucura nang fraileng balauís

sa bayang tagalog sila'y mapaalis

at pauang clérigo ang siyang mapalit.

Dito pinasunod utos sa "Concilio

ni Trento" ang tauag at biling totoo

marapat na sundin nang simbahan dito

nang man~ga castila sa silan~ganang daco.

At sinabi pa niyang ipinagmatigás

sa lahat nang fraile cun ang caniyang han~gad

ay hindi susundin arao'y di lilipas

sila'y pasasacop sa inglés na cagyat.

Caya ang nangyari lumagdá pagcuan

nang isang "escrito't" inihaying tunay

sa Ministrong hayág nang bunying Ultramar

sa reinong España na cabalitaan.

N~guni't bago ito ipinadalang lubós

cay Izquierdong hirang general na bantóg

ay nuhang sanguni't bilang pahintulot

nang huag masinsay sa catouirang puspos.

Ang escritong ito'y pinaayunan niya

at pinapirmahan bago ipinadala

cay Padre Mendoza[5] Lasa[6] at Sevilla[7]  Danda't[8] del Rosario[9] Guevara't[10] Zamora[11].

Napisang parito sina Desiderio,[12]  Hilario del Pilar, Gainsa't Gimeno[13]  Roxas,[14] Regidor,[15] Ramirez[16] parito

Calderó't[17] Esquivel[18] iba pang totoo.

Gaya ni na Tisca[19] at sina de la Rosa[20]  Acuelle[21] at Agustin[22] pauang nagsipirma

sa escritong yaon cusang pinadala

sa Corte nang Madrid nang caracaraca.

Parang naligalig fraileng calahatan

sa nangyaring itong man~ga caisipan

nitong Burgos natin caya silang tanan

sinilaban n~gani niyaong cagalitan.

Dito na isinumpá nag-isip nang cagyat

na paghigantihán, caya silang lahat

cusang nagpupulong halos oras-oras

cung anong magaling nang ito'y maampat.

Lalong-lalo na n~ga fraileng recoleto

at ang dominico siyang gulóng-guló

dito sa nangyaring hindi mamagcano

caya silang tunay ang mausig dito.

Caya niyaong minsang sila ay magjunta

Prior sa convento nang Recoletos baga

sa bayan nang Tan~guay na ang n~galang dala

Fray Mariano Gómez dito naquisama.

At gayon din naman ang castilang uldóg

Fray Antonio Rufian órden S. Juan de Dios

ay nacasama rin at silang tibobos

nan~gacong gagauang higanti cay Burgos.

Sa pan~gacong ito dito nan~gagalac

ang lahat n~g fraileng may galit na in~gat

sa cay Dr. José at maipahahamac

nang dalauang ito na magcapua oslac.

Hindi na naglicat nang magcahiualay

itong man~ga fraile na aquing sinaysay

mabuting paraan mapapatay lamang

ang naguing catotong quinagagalitan.

Caya ang na-isip nitong si Fray Gómez

si Miguel Zaldua[23] at ang casing ibig

cusang hinicayat na sulsulang pilit

tanang sa Arcenal jornalerong tiquís.

Upang silang tanang tumutol na cagyat

sa upahang dati cung hindi itaas

at siyang bahala cusang magliligtas

cung ito'y umabot sa di hinahagap.

Sa paquiquinyig n~ga ni Miguel Zaldua

sa aral nang fraile'y cusang inaquit na

tanang jornalero sa Arcenal baga

na sila'y tumutol sa ugaling upa.

Cung sacasacaling ayao na itaas

sila'y man~gag-alsa huag na magulat

sapagca't tutulong ang caual na lahat

sa Maynila't Tan~guay at pauang casabuat.

Napahinuhod n~ga, ang lahat nang jornal

sa mabuting aquit ni Zalduang nasinsáy

caya ang guinaua nitong Fray Rufian

umisip naman siya nang ibang paraan.

Caya ang sumagui sa caniyang acala

sina Montesino't Morquechong daquila

pinaquiusapan na tulun~gang sadiya

ang lahat nang jornal sa pag-aalsa n~ga.

Ang dalauang ito ay castilang taal

na capua tenienteng napipiit lamang

sa Castillong sacdal sa bayan nang Tan~guay

n~gala'y San Felipe lipós cahirapan.

Sa sabing matamis sa dalauang ito

ay hindi tumangui sumagot nang oo

upang sila lamang macalabas dito

sa pagcacapiit doon sa Castillo.

Ang lihim na ito ay hindi nagdaan

arao nang sábado dumating na tunay

nang pagbabayaran sa lahat nang jornal

na nagsisigaua doon sa Arcenal.

Icadalauang puo buan nang Enero

siyang cabilan~gan nang arao na ito

caya nagsitutol, sinunod ang trato

nang sila'y bayaran sa di nila gusto.

Nang ito'y matanto nang coronel Buttler

bunying Gobernador nang caual na tambing

sa lalauigang Tan~guay ay hindi pinansin

reclamo nang jornal na ualang cahambing.

Ang caniyang guinaua umaga nang lingo

humin~gi nang "fuerza" sa General dito

hayág na Izquierdo pagca't natanto nito

ang lahat nang jornal ibig na mangulo.

Naisipang isa pahaliling tunay

nang oras ding ito sa isang capantay

nang coronel Roxas nang di niya camtan

yaong caguluhan naramdamang tunay.

Saca pinaglirip sa sariling isip

magcaroon man siya nang caual na cabig,

cung uala naman siyang escuadra sa tubig

ay uala rin anyang tunay masasapit.

Pagca't ang nangyari guinaua ni Mac-Rohon

contra-almirante sa escuadra noon

tanang cañonero nang panahong yaon

ay pauang dinala sa Isla del Sur[24].

Sucat na natira dito ay iisa

caya't si Buttler nagpumilit baga

ang lupa nang Tan~guay iuan muna niya

nang huag nang datnin caguluhang sadya.

Capagdaca naman caniyang cahilin~gan

ay agad inamin biglang pinayagan

nang caniyang general Izquierdong maran~gal

nang umagang yaon na hindi lumiban.

N~guni't bago siya sa Tan~guay umalis

sina Montesino't Morquechong nasambit

ay caniyang hini~ging dito na mapiit

sa Maynilang Ciudad na sacdal nang diquit.

Cahilin~gang ito ay di na nahintay

sapagca't guló na ang lahat nang jornal

sa hindi pagpayag sa ibinibigay

dating caupahán, caya binayaan.

Ugali't salita madaling malutas

nang ito'y matanto ni Rufiang dulin~gás

lalong sinulsulan jornal na alin~gas

sila'y maghimagsic sa castilang lahat.

Sinabi pa nito huag mag-alaala

sila'y tutulun~gan tanang caual baga

dito sa Maynila Infantería't Guía

sampuong artillero na ualang pagsala.

At hindi dadaan dugtong na sinambit

ang mamayang gabi mag-aalsang pilit

ang taga Maynila cung inyong marin~gig

ang putucan doon sumabay na tiquís.

Aco ma'y castila muli pang uinica

nitong si Fray Rufian uldóg na cuhilá,

n~guni't sa aua co sa inyo n~gang paua

dugó co'y naculo sa tanang castila.

Caya sa hatol co cayo ay sumunod

nang cayo'y lumaya na man~ga tagalog

huag naman cayong magcaroong lubós

niyaong «desconfianza» sa ipinatalós.

Sapagca n~ga't aco'y catotong mahigpit

ni Burgos n~ga ninyo at caisang isip

sa nilalayon niya na lubhang mapilit

ang pananarili ay macamtang tiquís.

Caya cun sacali cayo'y man~gagdiuang

ay inyong ihiyao si Burgos mabuhay

at ang Filipinas guilio ninyong bayan

España'y mamatay, mamatay na tunay.

Sa «enga~nong» ito sa hina nang isip

niyaong man~ga jornal sila ay naquinyig

sa hicayat nitong lalaquing mabait

uala nang inimbot cundi gauang lihis.

Sa madaling tacbo nang panaho't oras

yaong cagabihan sumapit na cagyat

ano't nagcataon parang pinagtiyap

pista sa San Anton[25] guinauang magalac.

Nagcaroon nang putoc castillo at bomba

cuites saca luces na ualang capara

sa boong magdamag at iba pang sayá

na nacauiuili sa guinauang pista.

Caya n~ga't maraming tauong nagsidaló

taga ibang pooc na di mamagcano

sa canilang toua sa pistang ganito

na sa cailan man di naquiquita ito.

Baquit nasabay pa ang pistá n~g Calmén

na pinagsasayá na ualang cahambing,

fraileng recoleto pauang nahihimpil

sa San Sebastian n~ga pooc na maalio.

Sa sabing matulin itong casayahan

dito sa Maynila nang cusang malaman

jornales sa Tan~guay paua nang gumalao

hindi naapula nang sino't alin man.

Sapagca't acala nitong nan~ga-aquit

nang fraileng si Rufian putóc na narin~gig

dito sa Maynila ay paghihimagsic

man~ga taga rito cay Burgos na cabig.

Ang man~ga marino sampuong infanteria

man~ga artillerong nasa sa muralla

na pauang tagalog dito sumunod na

na naquigalao din sa jornal sumama.

Dito si Lamadrid sargentong ilongo

hindi nagpabaya't agad sumaclolo

pinatáy ang púno pauang castellano

ang gradong teniente nilagay na rito.

Sina Montesino at Morquecho naman

lumagay sa lugar sumanib sa caual

caya't pinaghati ang fuerzas na tanan

saca namiyapis nang ualang cabagay.

Caya ang putucan nang cañón at baríl

sa boong magdamag hindi nagtitiguil

natalacsáng bangcay di maipagturing

nang man~ga castila't tagalog na tambing.

Gobernador Roxas mabuti na lamang

agad nacatacas at hindi napatáy

caya't nacuha pa sa acay na caual

ni coronel Sawa cusang naquipisan.

Sila'y nagsihanay hangang umumaga

sa calle principal niyaong Porto Vaga

na naquiquisagót sa putucan baga

nang naghihimagsic na aquing binadya.

At caracaraca siya'y nagpa-atas

cay Izquierdong hayág n~g isang calatas

ang bagay na ito'y ipinatalastas

upang sila doon abuluyang cagyat.

Nang ito'y matanto nitong si Izquierdo

sumubó ang galit na di mamagcano

caya capagdaca ang tanang sundalo

dito sa Maynila ay pinasaclolo.

Ang segundo cabong general Espinar

ay siyang umacay sa dinalang caual

pauang voluntario cubano n~gang tunay

ang iba'y castila't tagalog din naman.

Silang calahatan nagsilulang cagyat

sa man~ga vapores na hindi nagluat

at doon huminto na cusang sumadsad

sa Puerto nang Tan~guay na ualang bagabag.

Nang sa Kabite n~ga sila'y magsidating

general Espinar nag-utos na tambing

na aniya't panhiqui't agad salacayin

ang muog na yaong ualang macahambing.

At ang baua't doo'y inyong maabutan

babaye ma't báta ay pataying tanán

huag paligtasin ang sino't alin man

tungcól filipino naguing cautusán.

Ang utos na ito ay biglang sinunod

nang lahat nang caual na pauang cubanos

caya naman dito ang man~ga tagalog

cusang nagpaquita nang tapang na impoc.

Ang pagpapatayan sabihin pa baga

dugó'y umaagos batis ang capara

bangcay natalacsán sa guitna nang plaza

niyaong Porto Vaga gayong pagbabaca.

N~guni't sa dayucdóc at quinamtang puyat

nang man~ga tagalog sa boong magdamag

quinulang nang palad caya't napahamac

sila ay nagapi nang man~ga calamas.

Baquit quinulang pa nang polvora't bala

lalong cailan~gan sa paquiquibaca

caya di mangyaring tumagal pa sila

sa paghihimagsic nilang lahat baga.

Utos ni Espinar dito na sinunód

militar ma't hindi ay cusang tinapos

sargento Lamadrid at si Montesinos

siyang unang unang namatáy na lubós.

Yaong si Morquecho ang quinana naman

nang caniyang maquita na uala nang daan

nirevolver niya caniyang palipisan

sa nasang matapos ang in~gat na búhay.

Dapoua't di nangyaring namatáy na tiquís

cung di nang icatlong arao nang sumapit

siyang pagcatapos nang búhay na quipquip

nitong si Morquecho na aquing sinambit.

Lahat nang naculong na di nacalabás

sa muog nang Tan~guay ay pauang nautás

parang hinocoman ang nacacatulad

canilang sinapit gayong paglalamas.

Ang iba'y sa tacot sa dagat nagtalón

nasang mailigtas ang búhay sa lan~góy

n~guni't nahuli rin nang cañonero roon

cusang nagtatanod na ualang caucol.

Ang ibang nagtago at hindi gumalao

sa sariling bahay tinacas na tanan

at pinagbabaril yaong iba naman

dito sa Maynila ay dinalang tunay.

Hindi n~ga nalao't binitay na cagyat

nang icadalauang puo't isa ang saad

nang buang Enero't ualang nacaligtas

ni isa man lamang sa canilang lahat.

Tanang man~ga presong cusang nagdudusa

doon sa Arcenal di nacalabas baga

sa paghihimagsic ay biglang dinala

cusang dinestierro doon sa Paragua.

Ang fraileng si Rufian na umaquit dito

sa nan~gapahamac doon sa Castillo

nang magcagulo na'y nagtagong totoo

ang toua'y malaqui na di mamagcano.

Pagca't inacala'y cusang masusunod

ang bumucong nais nang capua balaquiot

fraileng solopicá caisa nang suot

na maipabitay ang ating si Burgos.

Caya nang maquita at siya'y matuclás

nang capua castila inalpasang agad

pagca't quinatuiran siya rao'y nalalabas

sa alsahang yaon nang nan~gapahamac.

Dito sa Maynila ay hindi nagtagal

sa Reinong España'y omoui pagcuan

sapagca't inisip maca pa macunan

niyaong declaración gayong caguluhan.

Sa nangyaring ito ang lahat nang fraile

pauang nan~gagalac hindi mapacali

at cusang nilacad lihim sa sarili

si P. Burgos n~ga'y cusang ipaputi.

Ugali't salita caguluhang ito

ipagpatuloy co sa man~ga marino

na nasa Arcenal nang matanto ito

dito nagsilaban nang di mamagcano.

Halos patay na n~ga nagsisilaban pa

sa man~ga castilang canilang cabaca

at isinusumpa fraileng lahat baga

hangang ipiniquit yaong man~ga matá.

Ang ibang nahuli doon sa Arcenal

babaye at bata matanda't hindi man

sa cañonero n~ga'y pauang isinacay

saca ipiniit na pinarusahan.

Hindi naluata't sa corte nang Madrid

ibinigay alam ang paghihimagsic

nang taga Kabite ni Izquierdong tiquís

general na hayag na sacdal nang lupít.

Sa bunying Ministro n~g Guerra't Marina

doon n~ga dumatal bigay alam niya

caya capagdaca ay sinagót siya

maghalál nang Fiscal taga usig baga.

Dito na inusig at cusang hinusay

nang naturang Fiscal ang tanang nadamay

sa nan~gaghimagsic sa lauigang Tan~guay

at pinarusahan ang may casalanan.

Binigyang indulto iba naman dito

ualang man~ga malay sa nangyaring guló

n~guni't yaong ibang may salang totoo

lalong nahigpitan sa pagcaca-preso.

Dito na hinuli si Miguel Zaldua

naguing artillero nang panahóng una,

na nan~gan~galacal nang talacsang baga

doon sa Kañacaw, sa Udiong ang cuha.

Caya nang piniit siya'y cabubuhat

sa pan~gan~galacal na dati niyang hanap

nasa lorcha pa n~ga nang dacping cagyat

pati nang asauang pinacaliliyag.

Sila'y itinuloy nang caracaraca

doon sa Bilibid na piitang sadiya

na di man quinunan declaración baga

at caagad-agad sila'y pinagdusa.

Yaong diligencia'y cusang itinuloy

nang nasabing Fiscal nahalál n~ga noon,

upang mapag-usig nan~gulo sa gayong

man~ga caguluhan na ualang caucol.

Nang maliuanagan dito lumabas na

sa declaraciones na guinaua nila

ang cusang nan~gulo sa caguluhan baga

na nangyari noon na ualang capara.

Ang unang lumabas di umano'y Imperio  ang nasang itayó tanang filipino,

at ang Emperador na lumabas dito

si D. Joaquin Pardo de Taverang totoo.

Ang man~ga ministros si Burgos at Basa

Antonio Regidor, Paraiso't iba

dito ay nadamay ualang malay baga

caya nang dinaquip pauang napataca.

Nang ito'y matanto man~ga fraileng lahat

pauang nan~gaguló ang isip na in~gat

caya ang guinaua'y canilang nilacad

upang nang mabago ang sa unang hagap.

Dito na n~ga sila gumaua nang pulong

anila'y mabuti magcontribución

nang ang ating nasang nilalayon-layon

ay cusang matupad sa habang panahón.

Sa pasiyang ito'y pauang nagsi-amin

ni isa'y uala mang tumutol na tambing

caya't nan~gag-gugol nang lubhang malihim

sambuntong salapi cay Izquierdong saquím.

Ipinagpilitan ang nan~gulo dito

ang bunying si Burgos sa nangyaring guló

caya ang marapat baguhing totoo

ang sa diligenciang guinaua nang daco.

Caya sa pagdin~gig at cusang pagtitig

niyong si Izquierdo sa salaping tiquís

yaong diligencia ay binagong pilit

sinunod ang nasa nang fraileng balauis.

Dito na lumabas nang ito'y mabago

caya nan~gag-alsá man~ga filipino

sa lalauigang Tan~guay ang nasang totoo

maguing República ang lupaing itó.

At cusang nahalál Presidenteng lubós

ang ating marunong na si Dr. Burgos

at ang man~ga hayag na m~ga Ministros

ay ang natatalá dito ay casunod.

Si Pardo Tavera siyang sa Estado

sa Hacienda naman ay si Paraiso

si A. Regidor siyang sa Gobierno

si María Basa nama'y siyang sa Fomento.

At si Maurante siyang sa Marina

at si Mauricio siyang sa de Guerra

marami pang iba dito ay nasama

cusang idinamay binigyan nang sala.

Caya n~ga pagdaca ang lahat nang ito

sa lacás nang cuarta ay pauang napreso

ang abang catuiran nalugmoc na rito

sa abáng candun~gan nang dusang totoo.

Bucód pa sa rito ay pauang nadamay

sina Padre Lara, Sevilla at Dandan,

Rosario, Guevarra, Hilario del Pilar,

Tuason, Desiderio tagalog na tanán.

Saca sina Sánchez, León at Carrillo,

Enriquez at Serra, Máximo Paterno

ay pauang natapon cusang dinestierro

sa iba't iba n~gang bahagui nang Mundo.

Natan~gi n~ga lamang sina Padre Burgos,

Gómez at Zamora at si Zalduang puspos

ang hindi natapon at cusang násunod

sa nan~ga destierrong balót nang himutóc.

Palibhasa disin sa salaping lacás

sa diligencia n~ga pilit na lumabas

ang apat na ito sa castillong cagyat

sila ay mapasoc na cusang maghirap.

Madali't salita ay hindi nagdaan

yaong isang buan apat na tinuran

sa sadyang Consejo de Guerra ang n~galan

sila'y ipinasoc nang pinunong tanán.

Lahat nang matouid ni na Padre Burgos,

Gómez at Zamora ay pauang naayop

nang lacás at bisa nang salaping handóg

niyong man~ga fraileng asal ay balaquiot.

Ang Consejong ito nang cusang minulán

icadalauang puo't anim yaong bilang

nang buang Febrero hapon yaong lagay

nang panahóng lubós na lubhang mapanglao.

Baquit ang nahalal Presidenteng tiquís

sa gayong Consejo ang sacdal nang lupít

Coronel nang hocbó, ang n~galan at sambit

Francisco Moscoso na ualang cauan~gis.

Fiscal instructor si Manuel Boscasa

Comandante naman catungculan niya

na isa sa man~ga caututan bagá

nang dila nang fraileng man~ga palamara.

A las cuatro n~gani nang ito'y minulán,

si Padre Burgos n~ga ang una sa tanán

sacá isinunod si Zamorang hirang

at sacá si Gómez na casamang tunay.

Anopa't ang lahat na man~ga defensor

ay ualang nagaua sa Consejong yaon

palibhasa disin caalam nang pusóng

na fraileng sucaban caya-napagayón.

Pagca't ang lumabás ó hatol na tunay

ang Pena de Muerte ang siyang cacamtán

nang apat na ito sa pagcacadamay

na parang namuno sa gulóng nagdaan.

Ang hatol na ito matanto ni Burgos

ay cusang tumugón sa Consejong bantóg

siya'y di papayag sa defensang lubós

nang caniyang defensor sa fraileng caumpóc.

Pagca't aniya siya'y hindi umaamin

na siyang namuno sa bintang na tambing

caya't ang tutol niya sa tanáng casalio

siya'y ualang malay niyaong pagtatacsil.

Ang bagay na itó di rin pinaquingán

nang tanáng doroon cay Burgos na saysay

palibhasa n~gani sila'y binayaran

niyong man~ga fraileng higuít sa halimao.

Uala ring nangyari cundi ang maghari

sa canilang dibdib ang masamáng budhi

na maipapatáy si Burgos na bunyi

at pati nang tatló na casamang tan~gi.

Caya n~ga't ang hatol n~g Consejong hirang

apat na may sala alisán nang búhay

dalhin sa Capilla doon ay ilagay

hangáng may panahón macapan~gumpisál.

Sumunód na arao nang pagca-umaga

ang plaza de armas pinatanuran na

isang regimiento hocbóng infantería

sacá ang escuadrón niyaong caballería.

Caramihang tauo ang siyang casunód

na pauang nagtaglay n~g muc-hang malungcot

sa pagcacaabá nang palad na capós

niyaong tatlóng paring bibitaying lubós.

Si padre Burgos n~ga siyang unang una

at si padre Gómez at padre Zamora

pauang ualang malay sa atáng na sala

saca ang dinayang Francisco Zaldua.

Ang apat na ito't pauang filipinos

sa bayang tinubua'y maalam umirog

lalong lalo na n~ga ang daquilang Burgos

na anác na tunay tubo sa Ilocos.

Si padre Zamora tagalog na tunay

at tubong Maynila sa dacong Pandacan

na naguing Rector n~ga't Cura sa Catedral

niyaong nacaraang panahón at arao.

Si P. Gómez naman ay tauong Sta. Crúz

sacop nang Maynila sa diquít ay puspós

sa lahing mabuti nagbuhat na lubós

ang amá at iná mabuti ang loob.

Sa gremiong Mestizo nang m~ga Sangleyes

siyang nasasacop cusang natititic

pagca't siya'y ancán nang man~ga japonés

sa unang daco pa dito'y nagsi-alís.

Nang ito'y mag-aral camusmusang edad

dahil sa naquita sa gayong capahát

man~ga catalasan nang isip na in~gat

at bait na tan~gi na ualang catulad.

Caya sa talino at dunong na taglay

siya ay nagpari at nagcurang tunay

saca nag Vicario Foráneo naman

sa bayang Bacoor na sacop n~g Tan~guay.

Cahulihulihan nacamtáng tibobos

pagca Examinador Sinodal na lubós

sa Arzobispado na ualang caayos

m~ga carunun~gan na caniyang inimpóc.

At siya rin naman naguing sugong tunay

nang m~ga castila sa cay Luis Parang

cusang naghimagsic niyaong dacong arao

caya siyang mula nang capayapaan.

Tumulong din naman sa m~ga pag-usig

nang m~ga tagalog sa córte nang Madrid

ang lahat nang fraile dito'y mapa-alis

siyang naguing dahil caniyang pagcapiit.

Ang naguing sundalong si Miguel Zaldua

taga Camarines Vicol na talagá

cusang naguing quintos na nahulog bagá

sa batallóng hayág niyaong Artilleria.

Ito'y nadestino sa lauigang Tan~guay

naguing asistente nang tenienteng hirang

na si Faustino Villabrilleng tunay

saca nag-asaua sa isang timtiman.

Ang timtimang ito na naguing asaua

ay isang babaye lubós caquilala

nang fraileng si Gómez Recoleto baga

na Prior sa Tan~guay sa simbahan nila.

Ito't hindi iba siyang humicayat

na masamáng fraile sa magcasing liyag

na paghimagsiquin jornalerong lahat

doon sa Arsenal cusang napahamac.

Ito'y siyang mula nang pagcacasama

at pagcacadamay nang cauauang Zaldua

na cusang nadaya pati nang asaua

nitong m~ga fraileng lilo't palamara.

Sa sabi at saad nang m~ga nagsulit

ang babayeng ito ay cusang napiit

sa cárcel nang dusa n~galan ay Bilibid

siya ay napasoc nagtiis nang sáquit.

Bayaang co ito ang ipagtuturing

ang oras nang gabi nang cusang dumating

may isang dalaga na lubhang mahinhing

nag-isip ang tatlo ay cusang agauin.

Ang n~gala'y Clarita na sacdál nang gandá

cusang nagmasaquit nagnasang iadyá

si na P. Burgos, Gómez at Zamora

nang gabí ring yaon doon sa Capilla.

Caya n~ga humanap nang macacatulong

at may anim na puo ang caniyang naipon

pauang sandatahan nang m~ga talibóng

ang iba'y revolver pistola't remington.

A las doce n~gani canilang tiapan

ang lahat nang cuartel cusang lolooban

n~guni't di nangyari pagca't piniguilan

nang iláng clérigo cusang nacaalám.

Caya pa n~ga ito nang maalamang lubós

nang m~ga clérigong nasabi cong puspós

suot lalaqui na sa bay-uang may sucsoc

nang isang magara't mainam na guloc.

Ang bagay na ito dapat n~gang pagmasdán

at tularan sana nang babayeng tanán

man~ga filipinang aquing cababayan

marunong umibig sa tinubuang bayan.

Ang bagay na itó ay iiuan co na

at ang sasabihin madaling umaga

nang arao nang sáquit binatbát nang dusa

ang apat n~gang itó bibitaing sadya.

Ito't hindi ibá di dapat limutin

mapanglao na arao na calaguim-laguim

dalauang puo't ualó ang bilang na tambing

nang Febrerong buan sa sabi at turing.

Nang mag á las seis ang lahat n~g caual

nang man~ga castila cusang pinatahán

sa Santa Lucía n~ga at sa Bagumbayan

na pauang barilán at may cañóng tagláy.

Sacá sa muralla nang Fuerza Santiago

ang hocbóng castilang man~ga artillero

pauang naca-abáng sa maguiguing guló

na nababalita sa panahóng ito.

Nang cusang sumapit á las sieteng oras

yaong bibitayáng binacod na cagyat

nang man~ga sundalo na dalá't aquibat

nang Segundo Cabo Espinar na hayag.

Bitayáng nasabi itinayóng tunay

doon sa Espaldón pooc na malumbay

at may sampuong metro yaong cataasan

sa lupang tuntun~gan sa sabi at saysay.

Ang tugtóg nang tambor at m~ga corneta

dito na minulán na hinipan baga

casabáy ang ayos nang man~ga música

sa tinig nang marcha ang pagcacabadyá.

Dito na quinuha ang na sa Capilla

apat na taan na namamatáy bagá,

ang man~ga sundalo nagbihis de gala

saca n~ga barilán na may bayoneta.

Casama sa lacad ang m~ga Cofradía

nang Misericordia na caacbáy bagá

tanang Comunidad nang Religión Santa

nang Poong si Cristong sumacop sa sala.

Si Miguel Zaldua ang una sa lahat

cusang inalacad balót niyaong posas

isang Franciscano at Recoletong cagyat

siyang caagapay na cumacausap.

Sacá ang casunod yaong isang lupong

sari-saring órden nang fraileng pulutóng

dalauang Jesuita na capulong-pulong

ni Padre Zamora na nagcura Rector.

Isang Agustino at Recoleto naman

ang siyang casunód cusang umaacbay

sa cay Padre Gómez na nagcura naman

at Examinador Vicario sa Tan~guay.

Cahuli-hulihan ay si padre Burgos

na ina-acbayán nang dalauang puspós

na m~ga Jesuitang natauag sa Dios

na nananalan~gin nang lubhang tibobos.

Baua't isa n~gani sa apat na ito

ay binabantayán apat na sundalo

at isang oficial sacá isang cabo

at may m~ga hauac isang crucifijo.

Nang sila'y dumating sa laang bitayán

sila'y inahintó sacá binasahan

nang bunying sentenciang sila'y mamamatay

cusang bibitayin sa salang quinamtan.

Matapos mabasa ang sentenciang titic

ang nadayang Zaldua unang ipinanhic

doon sa bitayán at inaupong tiquís

sacá yaong liig ay cusang inipit.

Si Padre Zamora ang siyang sumunód

si Padre Gómez naman ang icatlong puspós

na cusang tumutol hangang sa matapos

ang hinin~gang ibig sa m~ga balaquiot.

Bilang na icapat at huling binitay

ay si Doctor Burgos na di nagulat man

nagturing sa haráp nang caniyang calaban

aniya; ¡Miserables! cayong fraileng tanán.

Saca nang maupo sa uupang cagyat

tumin~gin sa lan~git sa Dios tumauag

¡Poon co, Iná co, caloloua co'y tangáp

nang camahalan mo't ito'y di co tatap!

Nang masabi ito panaho'y nagdilím

at parang naglucsa ang lan~git na tabing

sucat isang sinag sa Arao na ningning

ang siyang tumitig sa apat na MARTIR.

Ang tanang nanood na m~ga tagalog

pauang lumuluha sa quinamtang lungcót

caya ang iba n~ga naglucsang tibobos

bilang na pagdamay sa m~ga natapos.

Nang ito'y mangyari ay nagsi-ouing lahat

yaong m~ga fraile masayá't magalác

baga ma't ang sindác sa dibdib namugad

hindi ini-inó niyaong man~ga sucáb.

Di naman nalaon ang apat na bangcay

nitong ualang palad ay quinuhang tunay

nang carro fúnebre nang bunying Hospital

ni San Juan de Dios cusang nalalaan.

Saca n~ga dinalá tunay inihatid

niyaong sa Hermandad Misericordiang tiquís

sa Pacong libin~gan cusang nalilibid

nang Caballería't sundalong maquisig.

Hangáng nilalacad nagsunod-sunoran

ang maraming tauo hangang sa libin~gan

at ualang usapan na bulong-bulon~gan

cundi ang sa fraile na man~ga casamán.

Sucat hangáng dito ititiguil co na

itong pag-aauit nang abá cong Musa  yamang natanto na guilio cong nanasa

ang abáng sinapit nitong apat baga.

Ang hiling co lamang huag lilimutin

sa cailan pa man ualang pagmamalio

n~g m~ga KAPATID abáng m~ga MARTIR

sa tinubuang lupa (PATRIANG) guiniguilio.

At cung mangyayari atin pang alayan

sa taón-taón n~ga isang capistahan

bilang pa ala-ala sa canilang tanán

touing 28 N~G FEBRERONG buan.

Para baga naman ating guinagaua

cung cusang nadating arao na mistula

n~g pagcacabaril sa MAPAGPALAYA

nitong FILIPINAS, RIZAL na daquila.

Cung magcacagayón cusang nalalaan

sa m~ga Capatid pag-utusang tunay

acong inyong lingcód, magpacailan man

at HONORIO LÓPEZ ang aquing pan~galan.

Katapusán

Mga Talababa

[1]Isang mayaman.

[2] Coronel.

[3] Naguing alcalde sa Kagayan.

[4] Periódicong castila na inihayag sa Madrid.

[5] Si P. Agustin Mendoza, nagcura sa Sta. Cruz sa Maynila.

[6] Si P. Miguel Lasa, Prbro.

[7] Si Dr. Mariano Sevilla, Prbro.

[8] Si P. Pedro-Dandan, Prbro.

[9] Si P. Vicente del Rosario, Capellan Militar.

[10] Si P. José Guevara, cura sa Kiapo.

[11] Si P. Jacinto Zamora, Prbro.

[12] Si P. Anacleto Desiderio, Prbro.

[13] Man~ga castilang obispo.

[14] Si D. José Bonifacio Roxas, Alcalde na icalauang halál sa Ayuntamiento.

[15] Si D. Antonio Regidor.

[16] Si D. Ramón Ramirez, Provisor.

[17] Si D. Ramón González Calderón, Concejero sa Administración.

[18] Si D. José Gabriel González Esquivel na Naguing-Alcalde na unang halal sa Ayuntamiento.

[19] Si D. Javier Tiscar, castila.

[20] Si D. José de la Rosa.

[21] Si D. Juan Antonio Aenlle, amain ni Burgos coronel retirado.

[22] D. Gimeno Agustin, Intendente de Hacienda.

[23] Hindi Francisco gaya nang hula ni Eulogio Julian Tandiama.

[24] Isla del Sur: ang man~ga pulong cabisayaan at camorohan.

[25] San Anton ay isang nayon nang bayang Sampaloc (Maynila).

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG TUNAY NA BÚHAY NI P. DR. JOSÉ BURGOS AT NANG MANGA NACASAMA NIYA NA SINA P. JACINTO ZAMORA, P. MARIANO GÓMEZ AT AND NADAYANG MIGUEL ZALDUA ***

Updated editions will replace the previous one—the old editions will be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright law means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for an eBook, except by following the terms of the trademark license, including paying royalties for use of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the trademark license is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. Project Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase “Project Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg™ License available with this file or online at www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is unprotected by copyright law in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg™ License when you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase “Project Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg™.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg™ License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ website (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works provided that:

- • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation.”

- • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ works.

- • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work.

- • You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg™ works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread works not protected by U.S. copyright law in creating the Project Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™

Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg™ and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation’s website and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine-readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For forty years, he produced and distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our website which has the main PG search facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg™, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

back

back

back

Table of Contents

ANG TUNAY NA BÚHAY NI P. Dr. JOSÉ BURGOS

at nang man~ga nacasama niya na sina P. Jacinto Zamora, P. Mariano Gómez at ang nadayang Miguel Zaldua SINULAT NI

HONORIO LÓPEZ

Ang ala-alang handóg

Sa man~ga nanasang liyag

PASIMULA

Dr. JOSÉ BURGOS, Pbro.

PÚNO NANG SALITÁ

Mga Talababa

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE